An Irish Herbal - Créachtlus/Hedge Woundwort

[Abhaill]

Just a reminder, I am using Máirín Uí Chonchubhair & Aodán Ó Conchúir’s Flóra Chorca Dhuibhne (FCD), a study of the flora of the south western peninsulas of Ireland, as my source for the Gaelic text. If this is your first look at a thread called, 'An Irish Herbal,' please read the intro to the thread on Agrimony for a more complete explanation of this project.

There are two Woundworts (also known as Betony) in FCD, Hedge Woundwort and Marsh Woundwort, and I'll be translating both of them.

Créachtlus / Hedge woundwort aka Betony / Stachys sylvatica

Luibh chlúmhach bhréan leath-ard (0.3-1.2 m) ilbhliantúil, coitianta i sean-ghairdíní, coillte agus fálta, ó leibhéal na farraige go 250 m.

Gas: Bláfar, ceithre-chúinneach, díreach in airde, ag éirí as riosóm faoin talamh.

Duilleog: Croíchruthach, cíorach, clúmhach, rocach, bréan, le cos, i bpéirí urchomhaireacha.

Bláth: Iúil-Lúnasa; dearg-chorcra, i bhfáinní ascallacha ag déanamh dias dlúth foirceanta; neamhrialta (feic lch 25); cailís fheadánach chúigfhiaclach; coróinín le dhá liopa, cochall cuasach, slán, díreach in uachtar, agus liopa réidh trí-mhaothánach in íochtar; déghnéasach; ceithre staimín mhíchothroma; dhá chairpéal táite, stíl aonair; ubhagán uachtarach le ceithre mhaothán dhoimhne; pailniú feithide.

Toradh: Ceithre mhionchnó.

Ó aimsir na Sean-Ghréigeach anuas dheintí céirí as an chuid ghlas de na créachtlusa le cur ar ghearradh nó ar ghoin dhearg chun rith fola a thriomú. Bhíodh cáil orthu mar luibheanna uile-íoc, agus bhí cuid de na sean-leabhair leighis tógtha suas ar fad leo. Chomh maith le céirí dheintí ungadh agus urbhruith de na duilleoga, agus dheintí milseoga de na bláthanna.

Léiriú ar Theagasc na gComharthaí na créachtlusanna. Dá réir seo, comharthaí ó Dhia ar an leigheas a bhí i ngach luibh ab ea a crut agus a dath. Toisc blátha na gcréachtlusanna (Stachys sp.) bheith lúbtha ar nós carráin agus dath dearg orthu b’shin leid go stopfaidís goin ó lann nó uirlis ar bith. Dearbhaíonn taighde an lae inniu go bhfuil tréithe frithsheipteacha sna hílí soghalaithe atá sna plandaí.

FCD, p 184

Happy reading, if you don't need my help with a translation! Otherwise, I'll get to work as soon as I can.

~ Abhaill

[Abhaill]

Part 1:

Créachtlus

Wound-herb

Luibh chlúmhach bhréan leath-ard (0.3-1.2 m) ilbhliantúil, coitianta i sean-ghairdíní, coillte agus fálta, ó leibhéal na farraige go 250 m.

A hairy, fetid, half-high (0.3-1.2 m) perennial herb, common in old gardens, forests, and hedges, from sea level to 250 m.

Gas: Bláfar, ceithre-chúinneach, díreach in airde, ag éirí as riosóm faoin talamh.

Stalk/Stem: Blooming, four-cornered, erect, rising out of a rhizome beneath the earth.

Duilleog: Croíchruthach, cíorach, clúmhach, rocach, bréan, le cos, i bpéirí urchomhaireacha.

Leaf: Cordate, toothed, hairy, creased, fetid, stalked (lit. with a ‘foot’), in opposite pairs.

_____

~ Abhaill

[Abhaill]

In case you were wondering, here's a picture of Hedge Woundwort. I think I'll post links to this site for all the herbs we look at - the photographs are excellent!

Enjoy!
~ Abhaill

[Abhaill]

Part 2:

Bláth: Iúil-Lúnasa; dearg-chorcra, i bhfáinní ascallacha ag déanamh dias dlúth foirceanta; neamhrialta (feic lch 25); cailís fheadánach chúigfhiaclach; coróinín le dhá liopa, cochall cuasach, slán, díreach in uachtar, agus liopa réidh trí-mhaothánach in íochtar; déghnéasach; ceithre staimín mhíchothroma; dhá chairpéal táite, stíl aonair; ubhagán uachtarach le ceithre mhaothán dhoimhne; pailniú feithide.

Flower: July-August; reddish-purple, in axillary whorls forming close/compact/dense, terminal spikes; irregular; tubular/vascular five-toothed calyx; a corolla with two lips, a whole, erect, concave hood, in upper part, and a level/smooth three-lobed lip in lower part; hermaphrodite; four uneven stamens; two fused carpels, single style; superior ovary with four deep lobes; insect pollination.

Toradh: Ceithre mhionchnó.

Fruit: Four tiny nuts.
______

~ Abhaill